Een verslag van het bezoek aan de Grote kerk te Naarden

Door Julia van Velzen, zelfstandig restaurator Historische Binnenruimten bij Julia van Velzen Restauratie & Onderzoek

Restauratieteam: Roos Keppler, Hinke Sigmond, Johanneke Verhave, Maurice Steemers, in samenwerking met de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (Bernice Crijns)

gewelfschilderingen-in-de-grote-kerk-te-naarden

Grote kerk in Naarden
Op de bouwsteiger tijdens het werkbezoek

Werkgroep Schilderijen in Grote kerk te Naarden

Na een lange periode van digitale bijeenkomsten werd er op 15 juli weer een fysiek werkbezoek georganiseerd. De RN werkgroep Schilderijen en het restauratorenteam van de Grote Kerk te Naarden verwelkomde op deze dag zeventien restauratoren, waaronder restauratoren van de specialisatie historische binnenruimte, schilderijen, meubelen en gepolychromeerde beelden. Na een korte introductie buiten de kerk ging de eerste groep de steigers op om het gewelf van dichtbij te bekijken. De tweede groep werd geïnformeerd over het project en de restauratiegeschiedenis door middel van een presentatie.

Geschiedenis gewelfschildering in Grote kerk te Naarden

Het gewelf van de Grote Kerk is omstreeks 1510-1518 beschilderd en bevindt zich op ruim 20 meter hoogte. Aan de noordzijde van het gewelf zijn verschillende voorstellingen van het lijdensverhaal van Christus afgebeeld. Daar tegenover zijn scenes uit het Oude Testament weergeven. Door zorgvuldige plaatsing vormen de scènes steeds een parallel met elkaar. De voorstellingen zijn omkaderd door florale elementen, uitgevoerd in zwart en wit. In het koor is het Laatste Oordeel afgebeeld, met de Christusfiguur centraal. De schilderingen zijn geïnspireerd op de gravures van Albrecht Dürer, Lucas van Leyden en Jacob van Oostsanen. Sinds 1993 draagt de stichting Grote Kerk Naarden de verantwoordelijkheid voor de schilderingen. Eind vorige eeuw ontdekte de stichting waterschade en witte vlekken in de schilderingen, waarna zorgen ontstonden over eventuele achteruitgang van de leesbaarheid. In september 2020 is een begin gemaakt met de documentatie en een proefbehandeling van het gewelf. Maar dit is niet de eerste keer dat het gewelf onder handen werd genomen.

Gewelfveld met voorstelling van Jonas en de walvis, met rechtsboven de storende witte vlekken.

Restauratiegeschiedenis Grote kerk te Naarden

De vorige restauratie is uitgevoerd in de jaren ‘60 en ‘70 en is goed gedocumenteerd. Tijdens deze periode zijn het gewelf en de kap van de kerk grootschalig gerestaureerd. De decoratieschilder Gijs Mourik voerde onder leiding van de restaurator Vishwa Mehra (Centraal Laboratorium) de restauratie van het beschilderde gewelf uit (zie afbeelding 3). Voor deze restauratie werden alle planken van het gewelf gedemonteerd en overgebracht naar een andere locatie, daar werden zij per voorstelling opnieuw opgebouwd. De volgende ingrepen werden uitgevoerd: reinigen van de planken met water en zeep, het verwijderen van roet, reinigen van de gezichten met een emulsie en het plaatselijk impregneren (consolideren) met hars. Door vraat van de boktor en vochtschade moesten stukken hout worden vervangen. Ook werden er, om de planken beter op elkaar te laten sluiten, gedeeltes geëgaliseerd. Deze egalisatie had als gevolg dat er originele delen zijn weg geschaafd. Op de nieuwe stukken hout werd een reconstructie aangebracht in een tratteggio-achtige stijl, zodat deze ingrepen te onderscheiden waren van de originelere delen. Daarnaast werden de figuratieve voorstellingen extra benadrukt met zwarte lijnen, om ze vanaf beneden beter zichtbaar te maken. Deze toevoeging werd later waarschijnlijk als te ingrijpend bestempeld, waarna de lijnen weer ontstoord werden door tratteggio. Sommige onderdelen van de voorstellingen zijn door de tratteggio lastig te interpreteren, zo is een paar voeten opeens weggeretoucheerd. Tot slot is het geheel voorzien van een vernis, bestaande uit polyvinyl butiral opgelost in alcohol, dat op het gewelf gespoten werd. Dit nieuwe product werd gebruikt op advies van Vlaamse restauratoren. Dat de heren Mourik en Mehra niet de enige zijn geweest die zich over de schilderingen hebben ontfermd, blijkt uit de vele handtekeningen die op het gewelf aanwezig zijn (zie afbeelding 4). Tijdens het werkbezoek viel de een na de andere op, waarvan sommige zelfs vanaf beneden duidelijk zichtbaar zijn.

Handtekening van de heren Mourik en Mehra
, handtekening van de heren Mourik en Mehra
Handtekening van Evert de Bruin, 1822

Conditieopname en proefbehandeling

In 1903 zijn er foto’s gemaakt van de geschilderde voorstellingen op het gewelf. Deze vormen samen met de foto’s die in de jaren ‘60 en ‘70 zijn gemaakt, goed vergelijkingsmateriaal voor de huidige conditieopname. In augustus 2020 is het huidige project van start gegaan met het inventariseren van de schades. Hiervoor is gebruik gemaakt van het computerprogramma Metigo MAP door het Duitse bedrijf Fokus GmbH, op verzoek van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed. Elk gewelfveld is door Fokus gefotografeerd en door het team in het programma gezet, vervolgens konden de schades op deze foto’s ingetekend worden. Doordat het programma berekeningen kan maken, kan er precies berekend worden hoeveel van een type schade op een bepaald gedeelte aanwezig is. Een deel van de schilderingen is nu met dit programma in kaart gebracht. Het meest opvallende schadebeeld is een verkleuring van oud restauratiemateriaal, waardoor storende witte vlekken zijn ontstaan.
De wit uitgeslagen vlekken bleken oplosbaar in water te zijn, in een proefbehandeling zijn deze zoveel mogelijk verwijderd. Daarna zijn onregelmatigheden ontstoord met pastelkrijt.
Opstaande verf werd geconsolideerd met steurlijm en spanningsproblemen in de bevestiging van de houten planken zijn verbeterd.
Oorspronkelijk was het gewelf niet gevernist. Tijdens de restauratie van Mehra, zoals eerder genoemd, werd een vernis aangebracht. Wanneer er nu met ultraviolet licht naar het gewelf gekeken wordt is een blauwe reflectie (of fluorescentie?) zichtbaar. In normaal licht lijkt er een lichte grijzige waas over de schilderingen te liggen. Als er aceton op het oppervlak aangebracht wordt, lijkt dit het vernis te regenereren waardoor verzadiging optreedt. De grijze waas en de blauwe reflectie onder UV-straling verdwijnen hierdoor. Hierdoor wordt de leesbaarheid vergroot, maar de vraag is of dit haalbaar en wenselijk is om op grote schaal uit te voeren.
Na ongeveer een jaar werd eind augustus 2021 de steiger weer afgebroken. De Stichting Grote Kerk Naarden staat nu voor de uitdaging van een volledige behandeling van het gewelf, die ze in 2024 hopen te kunnen opstarten.

Discussie

Op de steigers en na de presentatie was er ruimte om gedachtes uit te wisselen. Zo was er de vraag of er gebruikt gemaakt is van een grondering. Een grondering zou ervoor zorgen dat tijdens het schilderen de verf minder in het hout trekt. Uit het publiek kwam de opmerking dat in de Zuiderkerk te Enkhuizen, waar ook gewelfschilderingen aanwezig zijn, waarschijnlijk wel een grondering was aangebracht om deze reden. Daarnaast zou een witte grondering het trompe-l’oeil karakter van de gewelfschilderingen vergroten. De voorstellingen zijn immers omkaderd met een lijst met ornamenten, dit zou dan overeenkomen met de witte kleurstelling van de muren van de kerk en zo zou een trompe-l’oeil effect verkregen worden. Maar in de vele monsters die genomen zijn van de gewelfschildering is niet aantoonbaar dat er een grondering gebruikt is. Het zou interessant zijn om uit te zoeken of er een vergelijking kan worden getrokken met Engelse gewelfschilderingen. Er zou kunnen worden gekeken naar stilistische en materiaal technische overeenkomsten met de gewelfschilderingen in de Grote Kerk.

Daarnaast werd ook het gebruik van Metigo MAP besproken. In Duitsland wordt vaker met dit programma gewerkt, maar in Nederland zijn veel restauratoren onbekend met dit programma. Voor het gebruik moet een licentie gekocht worden, als dit voor meerdere apparaten wordt gedaan moet goed in de gaten worden gehouden dat het bestand niet overgeschreven wordt. Het eindproduct geeft mooie overzichten, waar per schade duidelijk in beeld gebracht kan worden hoeveel dit van het oppervlak bedraagt.

De laptop met het computerprogramma Metigo MAP van Fokus GmbH
Presentatie door Johanneke Verhave

Het werkbezoek in de Grote Kerk te Naarden was een zeer geslaagde bijeenkomst. Het was indrukwekkend om de grote gewelfschilderingen van zo dichtbij te kunnen bekijken, en te zien hoe collega restauratoren een project van grote omvang aanpakken. Wij zijn zeer benieuwd hoe dit project zich in de toekomst verder ontwikkelt. Hartelijke dank gaat uit naar de RN werkgroep Schilderijen en het restauratorenteam van de Grote Kerk voor het organiseren van deze bijeenkomst.